هنرى پاتينجر ( مترجم : شاپور گودرزى )
50
مسافرت سند وبلوچستان ( سفرنامه پاتينجر ) ( فارسى )
در بين طبقات زمين احداث گرديده قرار دارد ، من در داخل غار 10 - 12 يا رد پيش رفتم ، در اينجا رودخانه دو تا سه پا عمق دارد و آب آن مانند بلور صاف و شفاف و بسيار تندگذر بوده ، به چهار پنج شاخه تقسيم مىشود . از اين ببعد وسعت فرورفتگى كه آب از آن خارج ميشد كم مىشود و من نتوانستم به داخل آن نفوذ كنم . به ياد نميآورم كه چشمهاى پرآبتر و يا باشكوهتر از اين ديده و يا شنيده باشم . نكته قابلملاحظه آنست كه آبى كه از چشمهها خارج شده و در جويهاى كوچك جارى مىگردد در مظهر و بهنگام شب تا كمى پس از طلوع خورشيد ملايم و حتى ولرم است ولى با بالا آمدن روز ناگهان فوق العاده سرد مىشود و در تمام روز همينطور خنك باقى ميماند . آسياهائى كه با اين رود مىگردند همه به همان شكل و طريقى ساخته شده كه در تمام بلوچستان معمول است ، بلافاصله در كنار ساحل رود و در جائى كه آبشار طبيعى وجود دارد آسيائى به چشم مىخورد و هرگاه آبشار طبيعى وجود نداشته باشد با حفر محل و ايجاد تنوره آب ، آبشار مصنوعى فراهم مىكنند . چرخ آسيا عمودى سوار شده و با بالا آوردن و يا پائين آوردن آن بتناسب وزن و قدرت سقوط آب حركات آن را منظم مىكنند ( تند يا كند ) . اين پيشبينى و احتياط خيلى ضروريست زيرا اغلب حجم آب جويبارها با ريزش باران و يا آب شدن برف افزوده شده و آب بارتفاع نسبتا زيادى بالا مىآيد . لذا هنگام افزايش آب آسيابان ناچار است چرخ را در ارتفاع و فاصله مناسبى با آب نگهدارد و گرنه چرخ بشدت و با سرعت خارج از اندازه حركت مىكند و آرد مىسوزد . بعضى از آسياها جوى اضافى دارند تا مازاد آب را از آن طريق تخليه كند ولى روش و ساختمان عمومى آسياها و ميزان كردن حجم آب و حركت چرخ برطبق نمونه اولى است . درختان بيشتر باغهاى كلات را پدر رئيس فعلى كلات كاشته است و